Toekomstverkenninig 2026. De straat op: professionele rollen en activisme

2025 was een protestjaar. Honderdduizenden Nederlanders gingen de straat op – tegen bezuinigingen op onderwijs, tegen extreem rechts, vóór de Palestijnen, tegen militarisering, vóór een betere klimaatpolitiek, voor arbeidsrechten… Sommigen protesteren als burgers, als ouders of grootouders (“oma’s tegen extreem rechts”), maar anderen als docenten, leraren, of medewerkers van KLM of de NS. De bezuinigingen op het hoger onderwijs van het kabinet Schoof waren voor veel studenten en medewerkers aan universiteiten en hogescholen aanleiding om met veel geluid te protesteren. Ook op de A12 protesteerden professoren in toga. Daarbij deden ze een expliciet beroep op hun inhoudelijke expertise en autoriteit als academici. Ambtenaren protesteren ruim twee jaar elke donderdag voor het Ministerie van Buitenlandse Zaken tegen het officiële beleid van de regering jegens de genocide in Gaza.

Wanneer iemand niet (alleen) als burger, maar (ook) als wetenschapper, leraar of ambtenaar deelneemt aan een protestactie, kan dit ethische dilemma’s oproepen. Ambtenaren mogen zich niet publiekelijk uitspreken over hun eigen dossiers en moeten dus soms beleid uitvoeren waar ze het zelf grondig mee oneens zijn. Leerkrachten hebben een voorbeeldfunctie en ons onderwijs moet geen indoctrinatiemachine worden, maar juist kritisch denken bevorderen. Gaat dat wel samen met een docent die de straat op gaat? Behoren wetenschappers en docenten niet neutraal te zijn? 

Deze toekomstverkenning gaat over de relatie tussen activisme en professionele rollen en over de ethische dilemma’s die daaruit voortkomen, zoals:

• Is iemands activisme compatibel met zijn/haar professionele rol?
• Is de deelname aan protestacties legitiem wanneer deze negatieve gevolgen heeft voor bijvoorbeeld medewerkers, managers, patiënten, of studenten/leerlingen?
• Zijn er situaties waarin iemand een morele plicht heeft om deel te nemen aan protesten?
• Hoe moeten we omgaan met het feit dat activisme vaak ontoegankelijk is voor mensen met minder tijd, geld, en (juridische) veiligheid?
• Hoe moet je handelen in het geval van een conflict tussen loyaliteit tegenover de werkgever en de noodzaak om te protesteren?

Programma

14.00-14.30     Inloop met koffie en thee 

14.30-14.45     Welkom en inleiding

14.45-15.05     Ingrid Robeyns (Universiteit Utrecht): Activisme, burgerplichten en professionele rollen

15.05-15.25     Guus Dix (Universiteit Twente): Waarom goede wetenschap academisch activisme nodig heeft

15.25-15.45     Marie Roters (vrije journalist): Journalisme en activisme

15.45-16.15     Pauze

16.15-16.35     Mirjam Burema (provincie Overijssel) en Sam Schwencke (activist): gesprek over de (in)compatibiliteit van ambtenaarschap en klimaatactivisme

16.35-17.45     Discussie

17.45-18.00     Afsluiting

Over de sprekers 

Ingrid Robeyns werkt op vraagstukken in de hedendaagse politieke filosofie en toegepaste ethiek, en bezet de leerstoel Ethiek van Instituties aan het Ethiek Instituut van de Universiteit Utrecht. Zij is filosoof, econoom, schrijver en activist. Ingrid is lange tijd betrokken geweest bij de beweging WOinActie (Wetenschappelijk Onderwijs in Actie). Zij is auteur van talrijke publicaties, waaronder het boek Limitarisme, waarin zij pleit voor bovengrenzen aan rijkdom.

Guus Dix is universitair docent sociologie van wetenschap en technologie aan de Universiteit Twente. Als onderzoeker houdt hij zich bezig met de klimaat- en ecologische crisis als sociaal, politiek en economisch probleem. Hij richt zich daarbij in het bijzonder op de relatie tussen wetenschappers, beleidsmakers en bedrijven. Als klimaatactivist bij Extinction Rebellion en Scientist Rebellion zet Guus zich in voor een betere toekomst; een toekomst waarin we niet meer boren naar nieuwe fossiele bronnen; waarin universiteiten met partners samenwerken die ook serieus werk maken van de transitie; en waarin solidariteit met mensen die het hier moeilijk hebben gelijk opgaat met het recht op een leefbare planeet van mensen elders.

Mirjam Burema is milieukundige en bijna 25 jaar werkzaam als beleidsmedewerker bij Provincie Overijssel. Momenteel is zij werkzaam als adviseur Natuurbeheer. In haar vrije tijd is zij sinds 2019 actief als klimaatactivist bij Extinction Rebellion.

Marie Roters is een vrije journalist. Ze werkt al bijna tien jaar als verslaggever voor verschillende Duitse radio- en televisieprogramma’s van de publieke omroep. Haar journalistieke specialisatie ligt vooral bij maatschappelijke thema’s en sociale misstanden. Daarnaast heeft zij in het verleden veel ervaring opgedaan met verslaggeving over politieke onderwerpen.

Sam Schwencke werd in 2023 bekend als activistische ambtenaar. Ze studeerde Ruimtelijke Ontwikkeling/ Klimaat & Management aan de Haagse Hogeschool. Ze was lokaal politicus in Rijswijk en werkte als klimaatbeleidsadviseur voor de gemeente Den Haag. Sam is al zes jaar actief bij Extinction Rebellion. Haar werkgevers hadden bezwaar tegen haar zichtbaarheid in de burgerlijke ongehoorzaamheidsacties en dwongen haar een deel van haar demonstratierechten af te staan. Ze stopte uit principe en werd fulltime klimaatactivist. Het OM daagde haar als ‘Veelpleger’ in een drietal rechtszaken.

Beschrijvingen presentaties

Ingrid Robeyns: Activisme, burgerplichten en professionele rollen

Hebben we als professionals morele plichten om onrecht aan te kaarten, die anders zijn dan onze burgerplichten ten overstaan van dat onrecht?  Hebben we überhaupt zo’n burgerplichten om onrecht aan te kaarten? Om die vragen te beantwoorden moeten we eerst onze aannames over ons zelfbegrip helder maken. Omdat er verder zoveel contextuele factoren betrokken zijn bij het beantwoorden van die vragen, pleit ik voor een pragmatische aanpak –  die ons echter niet ontslaat van onze morele verantwoordelijkheid tot actie.

Guus Dix: Waarom goede wetenschap academisch activisme nodig heeft

De klimaatcrisis heeft een dermate grote urgentie dat ik in de zomer van 2020 geen andere optie zag dan de straat op te gaan. Twee jaar later verbrede die vreedzame burgerlijke ongehoorzaamheid zich tot de werkplaats. De universiteit is namelijk geen neutrale plek. Overheid en bedrijfsleven zetten mede de lijnen van wetenschappelijk onderzoek uit en bepalen daarmee hoe we grote uitdagingen als klimaatverandering aanpakken – of daarin falen. Aan de hand van onderzoek naar, en acties tegen, fossiele onderzoeksfinanciering laat ik zien dat academisch activisme noodzakelijk is om het politieke karakter van wetenschap zichtbaar te maken en daarmee om te gaan.

Marie Roters: Journalisme en activisme

Journalisme en activisme lijken soms sterk op elkaar, maar het wordt problematisch wanneer het ene het andere gaat vervangen. Allebij willen ze maatschappelijke problemen zichtbaar maken, bewustzijn creëren en verandering stimuleren. Toch vervullen ze verschillende rollen in de samenleving. Ik wil daarom eerst ingaan op de rol van de journalistiek en uitleggen waarom journalistiek soms op activisme kan lijken, maar toch iets anders is. Vervolgens bespreek ik journalistieke projecten rond klimaat en de opkomst van “constructive journalism”, een journalistieke benadering die niet alleen problemen en misstanden blootlegt, maar ook onderzoekt welke oplossingen mogelijk zijn.

Praktisch

30 oktober 2026

14.00-18.00 uur

Quinton house, Utrecht

Kosten

VvEN-leden: gratis
Niet-leden, student: 10 euro
Niet-leden, niet-student: 20 euro

Inschrijven

Schrijf je hier in!